نوشیدن روزانه چند فنجان قهوه کافئیندار یا چای ممکن است با کاهش خطر زوال عقل یا Dementia ارتباط داشته باشد. نتایج یک مطالعه بلندمدت نشان میدهد مصرف متعادل این نوشیدنیهای محبوب میتواند در چارچوب یک سبک زندگی سالم، به حفظ سلامت مغز کمک کند. این یافتهها بار دیگر توجه پژوهشگران را به نقش تغذیه و عادات روزمره در پیشگیری از بیماریهای شناختی جلب کرده است.
بر اساس گزارشی که توسط «خبرواژه» منتشر شده، افرادی که روزانه حدود دو تا سه فنجان قهوه کافئیندار یا یک تا دو فنجان چای مصرف میکنند، در مقایسه با افرادی که اصلاً این نوشیدنیها را نمینوشند، با خطر کمتری برای ابتلا به زوال عقل مواجه هستند. نکته مهم این است که افزایش مصرف بیش از این مقدار، لزوماً باعث کاهش بیشتر خطر نمیشود.
جزئیات یک مطالعه بزرگ و چند دههای
این پژوهش بر پایه دادههایی انجام شده که از دهه ۱۹۸۰ تا اوایل سال ۲۰۲۳ در قالب دو مطالعه بزرگ در ایالات متحده جمعآوری شدهاند: «مطالعه سلامت پرستاران» و «مطالعه پیگیری متخصصان سلامت». این دو پروژه از معتبرترین مطالعات طولی در حوزه سلامت به شمار میروند و سالها سبک زندگی و وضعیت جسمی شرکتکنندگان را دنبال کردهاند.
در تحلیل اخیر، بیش از ۱۳۰ هزار نفر مورد بررسی قرار گرفتند. در ابتدای مطالعه، هیچیک از این افراد به سرطان، بیماری پارکینسون یا زوال عقل مبتلا نبودند. شرکتکنندگان هر چند سال یکبار پرسشنامههای دقیقی درباره رژیم غذایی خود، از جمله میزان مصرف قهوه و چای، تکمیل میکردند. سپس پژوهشگران با استفاده از گواهیهای فوت و گزارشهای پزشکی، موارد جدید زوال عقل را در طول زمان ثبت و تحلیل کردند.
چه میزان قهوه یا چای بیشترین فایده را دارد؟
نتایج نشان داد بهترین سطح مصرف، میزان متوسط است. در میان زنانی که در گروه مصرف متوسط قهوه کافئیندار قرار داشتند، میانگین مصرف روزانه حدود ۲٫۵ فنجان بود. در گروه پرمصرف، این عدد به حدود ۴٫۵ فنجان در روز میرسید. مردان در این دستهها کمی کمتر از زنان قهوه مصرف میکردند.
در افرادی که اصلاً قهوه کافئیندار نمینوشیدند، سالانه ۳۳۰ مورد جدید زوال عقل در هر ۱۰۰ هزار نفر ثبت شد. این رقم در میان مصرفکنندگان متوسط به ۲۲۹ مورد در هر ۱۰۰ هزار نفر کاهش یافت. پس از در نظر گرفتن عواملی مانند سن، سیگار کشیدن و سایر متغیرهای سبک زندگی، مشخص شد مصرف متوسط و حتی مصرف بالاتر تقریباً به یک اندازه با کاهش خطر مرتبط هستند؛ به ترتیب ۱۹ درصد و ۱۸ درصد کاهش خطر.
قهوه بدون کافئین چه تأثیری دارد؟
یکی از نکات قابل توجه این مطالعه آن است که هیچ ارتباط معناداری میان نوشیدن قهوه بدون کافئین و کاهش خطر زوال عقل مشاهده نشد. این موضوع احتمال نقش کلیدی کافئین را در این ارتباط تقویت میکند، هرچند پژوهشگران تأکید دارند که نمیتوان به طور قطعی علت مستقیم را مشخص کرد.
چای نیز اثر مشابهی دارد
افرادی که مصرف چای بیشتری داشتند نیز کاهش خطر مشابهی را نشان دادند. البته پژوهشگران اطلاعات دقیقی درباره میزان کافئین چای مصرفی شرکتکنندگان در اختیار نداشتند، بنابراین مشخص نیست چه میزان از این اثر به کافئین مربوط میشود و چه میزان به سایر ترکیبات موجود در چای.
چای علاوه بر کافئین، حاوی پلیفنولها و آنتیاکسیدانهای قوی است که میتوانند در محافظت از سلولهای مغزی نقش داشته باشند.
چرا قهوه و چای ممکن است از مغز محافظت کنند؟
این مطالعه به طور مستقیم سازوکار زیستی این ارتباط را بررسی نکرده، اما دانشمندان چند فرضیه مطرح میکنند:
۱. کاهش التهاب
التهاب مزمن یکی از عوامل مؤثر در بروز بیماریهای عصبی از جمله زوال عقل است. مطالعات پیشین نشان دادهاند که کافئین میتواند به کاهش التهاب در بدن کمک کند.
۲. اثرات آنتیاکسیدانی
قهوه و چای سرشار از ترکیبات آنتیاکسیدانی هستند که میتوانند استرس اکسیداتیو را کاهش دهند. استرس اکسیداتیو نوعی آسیب سلولی است که در بسیاری از بیماریهای مرتبط با افزایش سن، بهویژه بیماریهای مغزی، نقش دارد.
۳. بهبود عملکرد عروق خونی
سلامت مغز ارتباط تنگاتنگی با سلامت قلب و عروق دارد. برخی تحقیقات نشان دادهاند مصرف متعادل قهوه میتواند عملکرد عروق را بهبود بخشد و جریان خون مغزی را تقویت کند.
آیا باید برای پیشگیری از زوال عقل قهوه بیشتری بنوشیم؟
پژوهشگران تأکید میکنند که این مطالعه از نوع مشاهدهای است. یعنی وجود یک ارتباط را نشان میدهد، اما ثابت نمیکند که قهوه یا چای مستقیماً باعث کاهش خطر زوال عقل میشوند. عوامل متعدد دیگری مانند فعالیت بدنی، کیفیت خواب، رژیم غذایی کلی، سلامت قلب و حتی وضعیت اجتماعی-اقتصادی میتوانند در این رابطه نقش داشته باشند.
همچنین مصرف بیش از حد کافئین میتواند عوارضی مانند اضطراب، بیخوابی، افزایش ضربان قلب و مشکلات گوارشی ایجاد کند. بنابراین تعادل همچنان اصل کلیدی است.
زوال عقل؛ بیماری پیچیده با عوامل متعدد
زوال عقل یک بیماری واحد نیست، بلکه مجموعهای از علائم شامل اختلال در حافظه، تفکر و توانایی تصمیمگیری است. شایعترین نوع آن بیماری آلزایمر است. خطر ابتلا با افزایش سن بیشتر میشود، اما ژنتیک، فشار خون بالا، دیابت، چاقی و سبک زندگی کمتحرک نیز در آن نقش دارند.
متخصصان توصیه میکنند برای کاهش خطر زوال عقل، مجموعهای از اقدامات زیر را در نظر بگیرید:
- رژیم غذایی متعادل و سرشار از میوه و سبزیجات
- فعالیت بدنی منظم
- کنترل فشار خون و قند خون
- خواب کافی و باکیفیت
- حفظ تعاملات اجتماعی
- تحریک ذهنی از طریق مطالعه و یادگیری
جمعبندی؛ قهوه و چای به عنوان بخشی از سبک زندگی سالم
نتایج این مطالعه بزرگ نشان میدهد نوشیدن متعادل قهوه کافئیندار یا چای میتواند با کاهش خطر زوال عقل مرتبط باشد. بهترین میزان مصرف، حدود دو تا سه فنجان قهوه یا یک تا دو فنجان چای در روز است و افزایش مصرف بیش از این مقدار، مزیت بیشتری ایجاد نمیکند.
با این حال، سلامت مغز تنها به یک نوشیدنی وابسته نیست. پیشگیری از زوال عقل نیازمند رویکردی جامع شامل تغذیه مناسب، فعالیت بدنی، مدیریت استرس و مراقبت از سلامت قلب است. اگر از علاقهمندان قهوه یا چای هستید، این نتایج میتواند خبر خوبی باشد؛ البته به شرطی که تعادل را رعایت کنید.
