کشف تازه علمی درباره ریشه انسانها در جنوب آفریقا توجه جامعه علمی و علاقهمندان تاریخ تکامل بشر را به خود جلب کرده است. پژوهشگران با بررسی دقیق دادههای ژنتیکی، به نتایجی رسیدهاند که میتواند نگاه ما به خاستگاه گونه Homo sapiens را تغییر دهد. این مطالعه که بر پایه تحلیل DNA انجام شده، نشان میدهد جد مشترک تمام انسانهای زنده امروزی احتمالاً در منطقهای از جنوب قاره آفریقا زندگی میکرده است.
بر اساس گزارشی که نخستینبار توسط «خبرواژه» منتشر شد، دانشمندان با بررسی ۱٬۲۱۷ نمونه دیانای میتوکندریایی از ساکنان جنوب آفریقا توانستهاند تصویری دقیقتر از مهاجرتهای اولیه انسان ارائه دهند. این یافتهها نهتنها اهمیت ژنتیک در بازسازی تاریخ بشر را نشان میدهد، بلکه پرسشهای تازهای درباره مسیرهای مهاجرتی و شکلگیری تمدنهای اولیه مطرح میکند.
ریشه انسانها در جنوب آفریقا؛ یافتههای ژنتیکی چه میگویند؟
محققان در این مطالعه، تمرکز خود را بر DNA میتوکندریایی قرار دادند؛ نوعی ماده ژنتیکی که تنها از طریق مادر به فرزندان منتقل میشود و برای ردیابی خطوط مادری بسیار ارزشمند است. تحلیل این دادهها نشان میدهد که یکی از قدیمیترین شاخههای ژنتیکی انسان مدرن در منطقهای وسیع و تالابی در کشور بوتسوانا شکل گرفته است.
این منطقه که در جنوب رودخانه زامبزی قرار دارد، حدود ۲۰۰ هزار سال پیش شرایط زیستمحیطی مناسبی برای سکونت انسانهای اولیه فراهم کرده بود. پژوهشگران معتقدند این تالاب گسترده به مدت حدود ۷۰ هزار سال محل زندگی جمعیتی از هومو ساپینس بوده است؛ جمعیتی که بعدها با تغییرات اقلیمی و جابهجایی کمربندهای بارشی، به تدریج به دیگر نقاط آفریقا و سپس سایر قارهها مهاجرت کردند.
نقش تغییرات اقلیمی در مهاجرت انسانهای اولیه
بررسیهای زمینشناسی نشان میدهد که تغییر مدار زمین و نوسانات آبوهوایی نقش مهمی در تغییر زیستگاههای اولیه انسان داشته است. با خشک شدن تدریجی تالابهای جنوبی آفریقا، گروههایی از انسانهای اولیه ناچار شدند به سمت شمال شرق و جنوب غرب مهاجرت کنند.
این مهاجرتها سرآغاز پراکندگی گسترده انسان مدرن در سراسر آفریقا و در نهایت خروج از این قاره بوده است؛ رویدادی که به «خروج از آفریقا» معروف است و یکی از مهمترین نقاط عطف در تاریخ تکامل بشر به شمار میرود.
شواهد باستانی از تمدنهای کهن در جنوب آفریقا
علاوه بر دادههای ژنتیکی، برخی شواهد باستانشناسی نیز توجه پژوهشگران را به این منطقه جلب کرده است. یکی از نمونههای بحثبرانگیز، سازهای موسوم به «تقویم آدام» در آفریقای جنوبی است که شباهتهایی به سازه معروف استون هنج دارد. برخی برآوردها قدمت این ساختار سنگی را بیش از ۷۵ هزار سال عنوان کردهاند، هرچند درباره تاریخ دقیق آن همچنان اختلافنظر وجود دارد.
این مکان که گاه با عنوان «زادگاه خورشید» نیز معرفی میشود، به دلیل چینش سنگها و همراستایی احتمالی با رویدادهای نجومی مورد توجه قرار گرفته است. برخی پژوهشگران معتقدند این سازه ممکن است کاربری تقویمی یا آیینی داشته باشد.
نظریههای جنجالی و دیدگاههای متفاوت
در کنار تحقیقات علمی مبتنی بر ژنتیک، برخی نویسندگان و نظریهپردازان مانند گراهام هنکاک دیدگاههای متفاوتی درباره تمدنهای کهن آفریقا مطرح کردهاند. او در آثار خود به وجود اشیاء و نمادهایی اشاره میکند که شباهتهایی با تمدنهای مصر و سومر دارند و معتقد است ریشه برخی از این تمدنها ممکن است بسیار قدیمیتر از برآوردهای رایج باشد.
همچنین، مایکل تلینگر در کتاب «معابد خدایان آفریقایی» به شهری سنگی در نزدیکی ماپوتو در موزامبیک اشاره میکند که به گفته او قدمتی تا ۲۰۰ هزار سال دارد. این ادعاها با وجود جذابیت رسانهای، همچنان محل بحث و بررسی در جامعه علمی هستند و بسیاری از باستانشناسان نسبت به تاریخگذاریهای ارائهشده با احتیاط برخورد میکنند.
قدیمیترین معادن طلا و نشانههای فعالیت انسانی
یکی دیگر از نکات قابل توجه، وجود معادن باستانی در جنوب آفریقا است. معدن «نگونیا» در سوازیلند که در فهرست میراث جهانی یونسکو ثبت شده، قدمتی حدود ۴۳ هزار سال دارد. کشف ابزارهای استخراج در این منطقه نشان میدهد که انسانهای آن دوره دانش فنی قابل توجهی در زمینه بهرهبرداری از منابع معدنی داشتهاند.
هرچند این شواهد لزوماً به معنای وجود تمدنهای پیشرفته شهری در ۲۰۰ هزار سال پیش نیست، اما نشاندهنده پیچیدگی رفتار و تواناییهای انسانهای اولیه در این بخش از قاره آفریقا است.
آیا همه انسانهای امروزی از یک منطقه آمدهاند؟
نتایج مطالعه اخیر تأکید میکند که تمامی انسانهای زنده امروزی دارای یک جد مشترک مادری هستند که ریشه او به جنوب آفریقا بازمیگردد. این موضوع به معنای آن نیست که تنها یک زن در آن زمان وجود داشته، بلکه نشان میدهد تنها یکی از خطوط مادری در طول زمان تداوم یافته و به نسلهای امروز رسیده است.
این یافتهها با نظریه «منشأ آفریقایی انسان مدرن» همراستا است؛ نظریهای که سالهاست توسط شواهد ژنتیکی و فسیلی پشتیبانی میشود و بیان میکند انسان مدرن ابتدا در آفریقا تکامل یافته و سپس به سایر نقاط جهان مهاجرت کرده است.
جمعبندی؛ جنوب آفریقا و بازتعریف خاستگاه بشر
کشف تازه درباره ریشه انسانها در جنوب آفریقا گامی مهم در درک بهتر تاریخ تکامل ماست. تحلیل بیش از هزار نمونه DNA میتوکندریایی نشان میدهد که منطقهای در بوتسوانا ممکن است خاستگاه اولیه جد مشترک انسانهای امروزی بوده باشد.
هرچند برخی ادعاهای باستانشناسی و نظریههای جایگزین همچنان محل بحث هستند، اما آنچه مسلم است این است که جنوب آفریقا نقش کلیدی در داستان پیدایش و گسترش انسان مدرن داشته است. ادامه پژوهشهای ژنتیکی و کاوشهای میدانی میتواند در سالهای آینده تصویر روشنتری از مسیر طولانی و شگفتانگیز تکامل بشر ارائه دهد.
منبع: خبرواژه
