تمرینات ساده تقویت مغز یا همان Brain Training ممکن است نقش مهمی در کاهش خطر زوال عقل (Dementia) داشته باشند. نتایج یک مطالعه طولانیمدت و استاندارد نشان میدهد برخی از برنامههای آموزش شناختی میتوانند احتمال ابتلا به زوال عقل را تا ۲۵ درصد کاهش دهند. این یافته توجه گستردهای را در میان متخصصان علوم اعصاب و سالمندی به خود جلب کرده است.
بر اساس گزارشی که توسط «خبرواژه» منتشر شده، این پژوهش یکی از معدود مطالعات بلندمدتی است که با روش کارآزمایی تصادفی کنترلشده انجام شده؛ روشی که در تحقیقات پزشکی به عنوان «استاندارد طلایی» شناخته میشود. نتایج این تحقیق میتواند دیدگاه ما را درباره نقش تمرینات ذهنی در پیشگیری از زوال شناختی تغییر دهد.
جزئیات یک مطالعه ۲۰ ساله درباره آموزش مغز
این پژوهش از اواخر دهه ۱۹۹۰ آغاز شد و بیش از ۲۸۰۰ نفر از افراد ۶۵ سال به بالا را شامل میشد. شرکتکنندگان به صورت تصادفی به چهار گروه تقسیم شدند: سه گروه تحت آموزشهای شناختی مختلف (سرعت پردازش، حافظه و استدلال) و یک گروه کنترل.
در مرحله نخست، شرکتکنندگان طی پنج هفته، هفتهای دو جلسه یکساعته آموزش دیدند. سپس یک سال و سه سال بعد، هر کدام چهار جلسه تقویتی دیگر دریافت کردند. در مجموع، هر فرد کمتر از ۲۴ ساعت آموزش رسمی دید؛ عددی که نشان میدهد حتی مداخلات نسبتاً کوتاه نیز ممکن است اثرات بلندمدت داشته باشند.
کدام نوع تمرین مؤثرتر بود؟
طبق نتایج پیگیری ۵، ۱۰ و در نهایت ۲۰ ساله، تمرین «سرعت پردازش» بیشترین مزیت را نشان داد. همچنین گروههایی که در جلسات تمرین سرعت و تقویت حافظه شرکت داشتند، در مقایسه با گروه کنترل، حدود ۲۵ درصد کمتر در معرض خطر ابتلا به زوال عقل قرار گرفتند.
با این حال، دو نوع آموزش دیگر تفاوت آماری معناداری در کاهش خطر نشان ندادند. این موضوع نشان میدهد همه برنامههای آموزش مغز اثر یکسانی ندارند.
تمرین سرعت پردازش دقیقاً چه بود؟
تمرین آموزش سرعت شامل فعالیتهایی مانند کلیک کردن روی خودروها یا علائم راهنمایی و رانندگی بود که در نقاط مختلف صفحه رایانه ظاهر میشدند. این تمرینها با هدف افزایش سرعت پردازش اطلاعات دیداری و واکنش ذهنی طراحی شده بودند.
پژوهشگران معتقدند این نوع تمرین ممکن است ارتباطات عصبی در مغز را تقویت کند، هرچند مکانیسم دقیق آن هنوز مشخص نیست.
چرا این مطالعه اهمیت دارد؟
بسیاری از بازیها و اپلیکیشنهای آموزش مغز ادعا میکنند که میتوانند از زوال شناختی جلوگیری کنند، اما شواهد علمی قوی برای تأیید این ادعاها محدود بوده است. این مطالعه به دلیل طراحی تصادفی و کنترلشده و پیگیری طولانیمدت، یکی از معتبرترین تحقیقات در این حوزه محسوب میشود.
برای نخستین بار، پژوهشی با این کیفیت نشان میدهد یک مداخله شناختی مشخص میتواند با کاهش خطر زوال عقل در بلندمدت مرتبط باشد.
اما آیا کاهش ۲۵ درصدی واقعاً قطعی است؟
برخی متخصصان مستقل نسبت به تفسیر نتایج با احتیاط برخورد کردهاند. به گفته کارشناسان، اگرچه نتایج از نظر آماری معنادار هستند، اما دامنه خطا نسبتاً گسترده است و میزان کاهش خطر میتواند بین ۵ تا ۴۱ درصد متغیر باشد.
همچنین این مطالعه افرادی را که مشکلات بینایی یا شنوایی داشتند، حذف کرده است؛ بنابراین ممکن است نتایج کاملاً نماینده کل جمعیت سالمندان نباشد.
زوال عقل؛ چالشی جهانی برای نظام سلامت
زوال عقل مجموعهای از اختلالات شناختی است که حافظه، تمرکز، قضاوت و عملکرد روزمره را تحت تأثیر قرار میدهد. بیماری آلزایمر شایعترین شکل آن است. با افزایش امید به زندگی، شیوع زوال عقل در سراسر جهان رو به افزایش است.
اگر بتوان میزان ابتلا را حتی ۲۵ درصد کاهش داد، هر کشور میتواند میلیاردها دلار در هزینههای مراقبتهای بهداشتی صرفهجویی کند. علاوه بر هزینههای مالی، کاهش ابتلا به این بیماری میتواند کیفیت زندگی میلیونها خانواده را بهبود بخشد.
آیا همه بازیهای آموزش مغز مؤثرند؟
پژوهشگران تأکید میکنند که نتایج این مطالعه فقط به تمرین خاص مورد بررسی مربوط میشود. نمیتوان نتیجه گرفت که همه اپلیکیشنها یا بازیهای تجاری آموزش مغز چنین اثری دارند.
بنابراین، انتخاب برنامههای آموزشی باید بر اساس شواهد علمی معتبر انجام شود، نه صرفاً تبلیغات.
چگونه میتوان خطر زوال عقل را کاهش داد؟
تمرینات شناختی میتوانند بخشی از راهکار پیشگیری باشند، اما متخصصان توصیه میکنند رویکردی جامع در پیش گرفته شود:
- فعالیت بدنی منظم
- رژیم غذایی سالم (مانند رژیم مدیترانهای)
- کنترل فشار خون و دیابت
- خواب کافی و باکیفیت
- تعاملات اجتماعی فعال
- یادگیری مهارتهای جدید
تحریک ذهنی از طریق مطالعه، یادگیری زبان جدید یا حل جدول نیز میتواند به حفظ عملکرد شناختی کمک کند.
جمعبندی؛ امید تازه اما با احتیاط
نتایج این مطالعه نشان میدهد تمرینات ساده تقویت مغز، بهویژه تمرین سرعت پردازش، ممکن است با کاهش ۲۵ درصدی خطر زوال عقل مرتبط باشند. با این حال، پژوهشگران تأکید میکنند که تحقیقات بیشتری برای تأیید این یافتهها و کشف مکانیسمهای دقیق آن مورد نیاز است.
در نهایت، آموزش مغز میتواند یکی از ابزارهای مفید در کنار سایر عوامل سبک زندگی سالم باشد. اگرچه هیچ راهکار قطعی برای پیشگیری کامل از زوال عقل وجود ندارد، اما ترکیبی از فعالیت ذهنی، جسمی و تغذیه مناسب میتواند شانس سالم ماندن مغز را در سالهای آینده افزایش دهد.
