به گزارش ایران نت، جاسوس‌افزار پگاسوس (Pegasus) بار دیگر در یک پرونده امنیتی خبرساز شده است؛ این بار تلفن همراه ولادان جوکیچ، رئیس دانشگاه بلگراد در صربستان، هدف حمله‌ای سایبری قرار گرفت که بدون نیاز به کلیک روی لینک مشکوک یا دانلود فایل آلوده انجام شده است. پژوهشگران آزمایشگاه تحقیقاتی سیتیزن‌لب (Citizen Lab) با بررسی شواهد فنی دستگاه، آلودگی آیفون او به این جاسوس‌افزار پیشرفته را با اطمینان بالایی تأیید کرده‌اند. این پرونده بار دیگر نشان می‌دهد که حتی کاربران محتاط نیز ممکن است در برابر حملات هدفمند و پیچیده سایبری آسیب‌پذیر باشند.
آیفون رئیس دانشگاه بلگراد چگونه هک شد؟
بر اساس یافته‌های سیتیزن‌لب که با همکاری بنیاد SHARE منتشر شده است، آیفون ولادان جوکیچ در سال ۲۰۲۶ به جاسوس‌افزار پگاسوس آلوده شده است. این ابزار جاسوسی توسط شرکت اسرائیلی NSO Group توسعه یافته و پیش‌تر نیز نام آن در پرونده‌های مرتبط با نظارت دیجیتال بر روزنامه‌نگاران، فعالان مدنی و مخالفان سیاسی مطرح شده بود.
اهمیت این پرونده فقط به هک‌شدن تلفن همراه یک مقام دانشگاهی محدود نمی‌شود؛ بلکه شیوه نفوذ به دستگاه نیز اهمیت زیادی دارد. در بسیاری از حملات سایبری، مهاجم تلاش می‌کند قربانی را به بازکردن یک لینک مخرب، نصب برنامه‌ای ناشناس یا دانلود فایل آلوده ترغیب کند. اما در حمله‌ای که سیتیزن‌لب درباره آن گزارش داده، از روش موسوم به «بدون کلیک» استفاده شده است؛ روشی که در آن برای آغاز نفوذ، اقدام مستقیمی از سوی صاحب گوشی ضرورت ندارد.
پژوهشگران با بررسی شواهد فنی موجود روی دستگاه توانستند آلودگی را با اطمینان بالایی تأیید کنند. بااین‌حال، اطلاعات منتشرشده به‌تنهایی مشخص نمی‌کند که چه شخص یا نهادی پشت این عملیات بوده است. بنابراین، شناسایی ابزار مورد استفاده را نباید با شناسایی قطعی عامل حمله یکسان دانست.
حمله بدون کلیک یا Zero-Click چیست؟
حملات Zero-Click از جمله پیچیده‌ترین روش‌های نفوذ به تلفن‌های هوشمند محسوب می‌شوند. در حملات فیشینگ معمولی، مهاجم به همکاری ناخواسته قربانی نیاز دارد؛ برای مثال، ممکن است کاربر روی پیوندی در یک پیام کلیک کند یا فایل پیوست‌شده به یک ایمیل را باز کند. در مقابل، حمله بدون کلیک می‌تواند با سوءاستفاده از یک آسیب‌پذیری نرم‌افزاری و بدون انجام چنین اقداماتی اجرا شود.
بسته به آسیب‌پذیری مورد استفاده، بخش‌هایی از سیستم‌عامل یا قابلیت‌های پردازش خودکار داده‌ها ممکن است در معرض سوءاستفاده قرار بگیرند. به همین دلیل، صرفاً کلیک‌نکردن روی لینک‌های ناشناس برای مقابله با تمام حملات پیشرفته کافی نیست. این موضوع به‌ویژه در حملات هدفمند اهمیت دارد؛ حملاتی که ممکن است برای نفوذ به دستگاه یک فرد مشخص طراحی شده باشند.
چرا این روش برای کاربران نگران‌کننده است؟
در یک حمله بدون کلیک موفق، قربانی ممکن است هیچ نشانه آشکاری از آغاز نفوذ مشاهده نکند. همچنین، رعایت توصیه‌های رایج مانند دانلودنکردن فایل‌های ناشناس، اگرچه همچنان ضروری است، لزوماً مانع همه انواع چنین حملاتی نمی‌شود.
پیچیدگی فنی این حملات باعث می‌شود شناسایی آن‌ها به بررسی تخصصی دستگاه و تحلیل آثار دیجیتال نیاز داشته باشد. در نتیجه، نبود نشانه‌های ظاهری یا عملکرد عادی گوشی را نمی‌توان به‌تنهایی مدرکی قطعی برای سالم‌بودن آن دانست.
پگاسوس پس از نفوذ چه اطلاعاتی را تهدید می‌کند؟
پگاسوس یک ابزار جاسوسی پیشرفته است که بسته به شیوه نفوذ، سطح دسترسی و قابلیت‌های نسخه مورد استفاده می‌تواند امکان نظارت بر اطلاعات و ارتباطات شخصی را فراهم کند. چنین ابزارهایی ممکن است اطلاعات حساس ذخیره‌شده روی دستگاه یا داده‌های مرتبط با ارتباطات کاربر را در معرض دسترسی غیرمجاز قرار دهند.
دسترسی‌های احتمالی در همه پرونده‌ها یکسان نیست و نمی‌توان بدون شواهد فنی درباره اطلاعاتی که در یک حمله مشخص استخراج شده‌اند، نتیجه‌گیری قطعی کرد. بااین‌حال، ماهیت این ابزارها نشان می‌دهد که آلودگی به جاسوس‌افزار می‌تواند پیامدهایی فراتر از اختلال عادی در عملکرد گوشی داشته باشد و حریم خصوصی، ارتباطات کاری و امنیت منابع اطلاعاتی فرد را تهدید کند.
در پرونده رئیس دانشگاه بلگراد، نکته تأییدشده در گزارش پژوهشگران، شناسایی آلودگی دستگاه به پگاسوس است. برای تعیین دقیق دامنه اطلاعاتی که احتمالاً در دسترس مهاجم قرار گرفته‌اند، باید به شواهد فنی همان پرونده استناد کرد و از نسبت‌دادن قابلیت‌ها یا نتایج تأییدنشده به این حمله پرهیز کرد.
ارتباط پرونده با اعتراضات دانشجویی در صربستان
ولادان جوکیچ از حامیان جنبش دانشجویی صربستان به شمار می‌رود؛ جنبشی که پس از اعتراضات ضدفساد سال ۲۰۲۴ شکل گرفت. فعالیت‌های این جنبش و تنش‌های سیاسی مرتبط با آن، توجه بسیاری از ناظران را به وضعیت فعالان مدنی و چهره‌های دانشگاهی در این کشور جلب کرده است.
طبق گزارش‌های منتشرشده، مقام‌های صربستان در اسفند سال گذشته به دفتر جوکیچ مراجعه کردند و تعدادی از رایانه‌ها و سرورها را توقیف کردند. این رویداد در کنار گزارش نفوذ به تلفن همراه او، پرسش‌هایی درباره امنیت دیجیتال افراد فعال در عرصه عمومی ایجاد کرده است.
بااین‌حال، وجود ارتباط زمانی یا سیاسی میان دو رویداد برای اثبات رابطه مستقیم آن‌ها کافی نیست. تا زمانی که شواهد معتبر، عامل حمله و انگیزه احتمالی آن را روشن نکند، نمی‌توان مسئولیت این عملیات سایبری را به فرد یا نهاد مشخصی نسبت داد.
احتمال هدف‌گرفتن یک مقام دادستانی صربستان
سیتیزن‌لب در کنار پرونده رئیس دانشگاه بلگراد، از احتمال هدف‌گرفتن راده باییچ، یکی از کارکنان ارشد دادستانی مبارزه با جرایم سازمان‌یافته صربستان، نیز خبر داده است. باییچ پیش‌تر در پرونده‌ای مرتبط با بررسی فساد احتمالی پیرامون پروژه ساخت برج ترامپ در بلگراد فعالیت داشته است.
بر اساس اطلاعات منتشرشده، او در مرداد امسال هشدار امنیتی اپل درباره احتمال هدف‌گرفتن دستگاهش با جاسوس‌افزارهای تجاری را دریافت کرد. حدود دو هفته بعد نیز پیام یادآوری دیگری برای او ارسال شد. دریافت چنین هشداری می‌تواند نشانه‌ای از شناسایی فعالیت مشکوک علیه یک کاربر باشد، اما به‌تنهایی ثابت نمی‌کند که دستگاه حتماً آلوده شده است.
در حال حاضر، برخلاف پرونده جوکیچ، آلودگی گوشی باییچ به پگاسوس تأیید نشده و بررسی‌های فنی درباره این موضوع ادامه دارد. همچنین، هویت عامل یا عوامل احتمالی پشت این حملات همچنان مشخص نیست. تمایز میان هشدار امنیتی، احتمال هدف‌گیری و آلودگی تأییدشده برای درک دقیق این پرونده ضروری است.
دست‌کم ۱۶ نفر در معرض جاسوس‌افزارهای پیشرفته قرار گرفته‌اند
با شناسایی این پرونده‌ها، شمار فعالان مدنی و افرادی که با اعتراضات صربستان ارتباط دارند و دستگاه‌هایشان هدف جاسوس‌افزارهای پیشرفته قرار گرفته یا آلودگی آن‌ها تأیید شده است، به دست‌کم ۱۶ نفر رسیده است. این آمار نشان می‌دهد که موضوع صرفاً به یک تلفن همراه محدود نیست و امنیت دیجیتال فعالان و چهره‌های عمومی به مسئله‌ای گسترده‌تر تبدیل شده است.
بااین‌حال، باید میان افرادی که هدف حمله قرار گرفته‌اند، کسانی که هشدار امنیتی دریافت کرده‌اند و افرادی که آلودگی دستگاهشان به‌صورت فنی تأیید شده است، تفاوت قائل شد. این دسته‌ها لزوماً هم‌پوشانی کامل ندارند و ارائه آمار دقیق به تعریف هر گزارش از «هدف‌گیری» و «آلودگی» وابسته است.
چگونه امنیت آیفون را در برابر جاسوس‌افزارها افزایش دهیم؟
اگرچه هیچ اقدام ساده‌ای نمی‌تواند مصونیت مطلق در برابر تمام حملات پیشرفته را تضمین کند، رعایت چند توصیه امنیتی می‌تواند سطح محافظت از دستگاه را افزایش دهد. این اقدامات به‌ویژه برای روزنامه‌نگاران، فعالان مدنی، مدیران، پژوهشگران و افرادی که احتمال می‌دهند هدف حملات هدفمند باشند، اهمیت بیشتری دارد.
۱. فعال‌کردن Lockdown Mode
حالت امنیتی Lockdown Mode در آیفون برای افرادی طراحی شده است که ممکن است با تهدیدهای دیجیتال بسیار پیشرفته روبه‌رو باشند. فعال‌کردن این قابلیت برخی امکانات و عملکردهای دستگاه را محدود می‌کند تا سطح حمله احتمالی کاهش یابد. این حالت برای همه کاربران ضروری نیست، اما در شرایط پرخطر می‌تواند یک لایه حفاظتی مهم باشد.
۲. به‌روزرسانی منظم سیستم‌عامل
به‌روزرسانی iOS و نصب وصله‌های امنیتی منتشرشده از سوی اپل یکی از مهم‌ترین اقدامات پیشگیرانه است. برخی حملات پیشرفته از آسیب‌پذیری‌هایی استفاده می‌کنند که ممکن است در نسخه‌های جدیدتر سیستم‌عامل برطرف شده باشند. به همین دلیل، به‌تعویق‌انداختن به‌روزرسانی‌ها می‌تواند دستگاه را در معرض خطرهای شناخته‌شده نگه دارد.
۳. جدی‌گرفتن هشدارهای امنیتی اپل
اگر اپل درباره احتمال هدف‌گرفتن دستگاه با جاسوس‌افزارهای تجاری هشدار دهد، بهتر است پیام را نادیده نگیرید. کاربر باید از مسیرهای رسمی، اصالت هشدار را بررسی کند و در صورت نیاز از متخصصان امنیت دیجیتال کمک بگیرد. چنین هشدارهایی به معنای اثبات قطعی آلودگی نیستند، اما می‌توانند نشانه‌ای مهم برای انجام بررسی‌های بیشتر باشند.
۴. کمک‌گرفتن از متخصصان امنیت دیجیتال
در صورت وجود نشانه‌های معتبر از حمله هدفمند، بررسی تخصصی دستگاه می‌تواند به شناسایی آثار احتمالی نفوذ کمک کند. پاک‌کردن شتاب‌زده اطلاعات یا انجام تغییرات متعدد پیش از بررسی کارشناسی ممکن است برخی شواهد مفید را از بین ببرد. بنابراین، افرادی که با تهدید جدی روبه‌رو هستند بهتر است پیش از اقدامات گسترده، از مشاوره متخصصان قابل اعتماد بهره بگیرند.
جمع‌بندی؛ امنیت آیفون به معنای مصونیت کامل نیست
پرونده هک آیفون رئیس دانشگاه بلگراد بار دیگر نشان می‌دهد که حتی دستگاه‌های به‌روز و کاربران محتاط نیز ممکن است هدف حملات سایبری پیچیده قرار بگیرند. استفاده از روش بدون کلیک، شناسایی آلودگی به پگاسوس و گزارش احتمال هدف‌گرفتن یک مقام دادستانی، اهمیت بررسی مستقل و حفاظت از حریم خصوصی دیجیتال را برجسته می‌کند.
در عین حال، برای ارزیابی دقیق این رویداد باید میان اطلاعات تأییدشده و احتمال‌های مطرح‌شده تفاوت قائل شد. آلودگی دستگاه جوکیچ با اطمینان بالایی از سوی پژوهشگران تأیید شده، اما آلودگی گوشی باییچ هنوز قطعی نیست و عامل حملات نیز شناسایی نشده است. تا روشن‌شدن جزئیات بیشتر، به‌روزرسانی سیستم‌عامل، استفاده از قابلیت‌های حفاظتی متناسب با سطح تهدید و توجه به هشدارهای امنیتی از مهم‌ترین اقدامات قابل توصیه به کاربران محسوب می‌شوند.
برای دنبال کردن اخبار بیشتر درباره امنیت سایبری، حریم خصوصی و فناوری، به ایران نت مراجعه کنید.
“`
